O prawie autorskim większość autorów myśli dopiero wtedy, gdy coś pójdzie nie tak: ktoś skopiuje fragment książki, pojawi się wątpliwość co do okładki albo wydawca przyśle umowę pełną paragrafów. A przecież to właśnie prawo autorskie jest fundamentem, na którym stoi cała twoja praca — to ono decyduje o tym, że tekst należy do ciebie i że tylko ty możesz nim rozporządzać. Nie musisz być prawnikiem, żeby się w tym odnaleźć. Wystarczy zrozumieć kilka zasad, które w praktyce rozstrzygają niemal wszystkie sytuacje, na jakie natknie się self-publisher.
Uwaga: ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej. W skomplikowanych albo dużych finansowo sprawach skonsultuj się z prawnikiem.
Prawo autorskie powstaje samo — nic nie musisz zgłaszać
Najważniejsza wiadomość na początek: w Polsce (i niemal na całym świecie) prawo autorskie do twojego utworu powstaje automatycznie w chwili jego stworzenia. Nie musisz niczego rejestrować, zgłaszać ani opłacać. Gdy napiszesz rozdział, w tym samym momencie stajesz się jego autorem w rozumieniu prawa. Nie istnieje żaden „urząd praw autorskich", w którym trzeba zarejestrować książkę, żeby była chroniona.
To znaczy, że symbol © i formuła „wszelkie prawa zastrzeżone" nie są warunkiem ochrony — pełnią rolę informacyjną, przypominają czytelnikowi, kto jest właścicielem praw. Warto je umieścić na stronie redakcyjnej, ale ich brak niczego nie odbiera.
Dwa rodzaje praw: osobiste i majątkowe
Polskie prawo dzieli prawa autorskie na dwie kategorie, a rozróżnienie to ma ogromne znaczenie praktyczne.
Prawa osobiste chronią twoją więź z utworem. To prawo do oznaczania książki swoim nazwiskiem (lub pseudonimem), do nienaruszalności treści i do decydowania o pierwszym udostępnieniu. Tych praw nie da się sprzedać ani zrzec — są z tobą na zawsze, nawet jeśli przekażesz komuś wszystkie prawa majątkowe. Dlatego nawet gdy wydawnictwo kupi twoją powieść, nadal pozostajesz jej autorem i nikt nie może podpisać jej cudzym nazwiskiem.
Prawa majątkowe to prawo do zarabiania na utworze: do jego zwielokrotniania, sprzedaży, tłumaczenia, ekranizacji. Te prawa możesz sprzedać, przekazać lub licencjonować. To one są przedmiotem każdej umowy wydawniczej i to o nie toczy się gra, gdy podpisujesz kontrakt.
Jak długo trwa ochrona
Majątkowe prawa autorskie trwają przez całe życie autora i wygasają 70 lat po jego śmierci (licząc od końca roku, w którym zmarł). Po tym czasie utwór trafia do domeny publicznej — każdy może go wydawać i wykorzystywać bez zgody. Dlatego możesz dziś bez przeszkód wydać własne opracowanie „Lalki" Prusa, ale nie współczesnej powieści bestsellera. Prawa osobiste, jak wspomnieliśmy, nie wygasają nigdy — autorstwo Mickiewicza pozostaje jego, choć jego dzieła są w domenie publicznej.
Co tak naprawdę jest chronione
Tu kryje się pułapka, w którą wpada wielu początkujących. Prawo autorskie chroni konkretną formę wyrażenia, a nie sam pomysł. Fabuła „chłopak poznaje dziewczynę i się zakochują" nie należy do nikogo. Motyw wybrańca, który ratuje świat, też jest wolny. Chroniony jest sposób, w jaki to opisałeś — twoje zdania, dialogi, kompozycja, świat przedstawiony w szczegółach. Dlatego nie da się „ukraść pomysłu na książkę", ale można dopuścić się plagiatu, przepisując cudze sformułowania i sceny.
Z drugiej strony to dobra wiadomość: nie musisz się bać, że twój gatunek czy temat jest „zajęty". Setki autorów piszą kryminały i romanse — liczy się to, co z tym zrobisz.
Sprzedając ebooka, udzielasz licencji — nie oddajesz praw
Częste nieporozumienie: czytelnik, który kupuje twojego ebooka, nie kupuje praw do książki. Kupuje licencję na osobisty użytek — prawo do przeczytania pliku, nie do jego dalszej odsprzedaży, kopiowania czy publikowania. Dlatego warto, by na stronie redakcyjnej znalazła się krótka informacja, że plik przeznaczony jest do użytku własnego nabywcy. Nie powstrzyma to każdego pirata, ale jasno określa zasady i bywa pomocne w razie sporu.
Cudze materiały: największe źródło kłopotów
Najwięcej problemów prawnych self-publisherzy ściągają na siebie nie własnym tekstem, lecz elementami, które dokładają wokół niego. Zanim coś wykorzystasz, sprawdź, czy masz do tego prawo:
- Zdjęcia i grafiki na okładkę. Nie wolno pobrać pierwszego lepszego obrazka z internetu. Korzystaj z banków zdjęć z jasną licencją (i czytaj, czy obejmuje użycie komercyjne oraz okładki), zamawiaj grafikę u twórcy albo używaj materiałów na licencji pozwalającej na komercyjne wykorzystanie.
- Czcionki. Tak, fonty też mają licencje. Część darmowych jest tylko do użytku niekomercyjnego — do sprzedawanej książki potrzebujesz licencji komercyjnej.
- Cytaty. Prawo cytatu pozwala przytoczyć fragment cudzego dzieła, ale w uzasadnionym zakresie i z podaniem autora oraz źródła. Wklejenie całego wiersza współczesnego poety „dla nastroju" już zakresu cytatu nie mieści.
- Teksty piosenek. To częsta wpadka — nawet jedna linijka popularnej piosenki jest chroniona i wymaga zgody. Lepiej ją sparafrazować albo pominąć.
Licencje Creative Commons i domena publiczna
Jeśli szukasz materiałów do legalnego użycia, zwróć uwagę na licencje Creative Commons (CC). Pozwalają twórcom z góry określić, na co się zgadzają. Uważaj jednak na warianty: oznaczenie NC wyklucza użycie komercyjne (czyli twoją sprzedawaną książkę), a ND zabrania tworzenia opracowań. Najbezpieczniejsze do okładek i ilustracji są materiały na licencji CC0 (zrzeczenie praw) lub z domeny publicznej. Zawsze sprawdź dokładne warunki danej licencji, zanim coś wykorzystasz.
Gdy nie pracujesz sam: umowy z ilustratorem i ghostwriterem
Zlecasz komuś okładkę, ilustracje albo redakcję? Pamiętaj, że wykonawca jest autorem swojej pracy i samo zapłacenie za nią nie przenosi na ciebie praw automatycznie. Potrzebujesz pisemnej umowy, która albo przenosi prawa majątkowe na ciebie, albo udziela licencji w zakresie, jakiego potrzebujesz (np. do użycia grafiki na okładce i w materiałach promocyjnych, bez ograniczeń czasowych). To samo dotyczy ghostwritera: bez umowy o przeniesienie praw majątkowych możesz mieć kłopot z wyłącznością do tekstu, za który zapłaciłeś. Jedna strona dobrze sformułowanej umowy oszczędza lat nieporozumień.
Jak zabezpieczyć się na wypadek sporu
Skoro ochrona powstaje automatycznie, jak udowodnić, że to ty napisałeś tekst pierwszy? Najprostszy sposób to ślad daty: e-maile z plikiem do siebie, historia wersji w chmurze, data publikacji na platformie sprzedaży. W praktyce data pierwszego udostępnienia ebooka jest mocnym dowodem. Nie musisz korzystać z drogich „rejestrów praw" — wystarczy, że potrafisz wykazać, kiedy utwór powstał i że pochodzi od ciebie.
Najważniejsze w jednym zdaniu
Twoja książka jest chroniona od chwili napisania, prawa osobiste zostają z tobą na zawsze, a majątkowymi możesz swobodnie rozporządzać — pod warunkiem że wszystko, co dokładasz wokół tekstu, też masz prawo wykorzystać. Reszta to zdrowy rozsądek i kilka pisemnych umów we właściwych momentach.
Gdy prawa są po twojej stronie, zostaje już tylko dotrzeć z książką do czytelnika. Bliksy pozwala ci publikować i sprzedawać własne ebooki bezpośrednio — to ty zachowujesz pełnię praw i kontrolę nad swoją twórczością. Załóż konto i opublikuj swoją książkę na własnych zasadach.